Sinh thiết phôi (PGS/PGD)

Bác sĩ Tạ Diệu Đức

Preimplantation Genetic Screening / Preimplantation Genetic Diagnosis

Sinh thiết phôi, thường gọi là thụ tinh ống nghiệm thế hệ thứ ba, là việc trong liệu trình IVF, khi phôi phát triển đến giai đoạn phôi nang, lấy ra một lượng nhỏ tế bào lá nuôi để xét nghiệm di truyền (như PGS và PGD).

Những tế bào này về sau sẽ hình thành nhau thai, vì vậy việc sinh thiết không ảnh hưởng đến sự phát triển của bản thân thai nhi.

Những tế bào này cung cấp thông tin về nhiễm sắc thể và gen của phôi, giúp chọn lựa phôi khỏe mạnh, từ đó nâng cao tỷ lệ làm tổ và giảm nguy cơ sảy thai.

PGS là gì? PGD là gì? Hai loại này có giống nhau không?

PGS (Pre-implantation Genetic Screening) và PGD (Pre-implantation Genetic Diagnosis) đều là các kỹ thuật xét nghiệm di truyền tiền làm tổ thường dùng trong liệu trình IVF, nhưng mục đích, đối tượng áp dụng và nội dung xét nghiệm khác nhau.

PGS, nay thường gọi là PGT-A (Pre-implantation Genetic Testing for Aneuploidy), chủ yếu sàng lọc số lượng và cấu trúc nhiễm sắc thể tổng thể của phôi, để phát hiện bất thường về số lượng nhiễm sắc thể, ví dụ hội chứng Down (tam nhiễm sắc thể 21), hội chứng Edwards… Xét nghiệm này đặc biệt phù hợp với phụ nữ lớn tuổi, các cặp vợ chồng sảy thai liên tiếp hoặc thất bại làm tổ, giúp nâng cao tỷ lệ chuyển phôi thành công và giảm nguy cơ sảy thai.

PGD thì xét nghiệm các bệnh di truyền đơn gen đã biết; các loại phổ biến và rộng rãi gồm:

PGT-M (Pre-implantation Genetic Testing for Monogenic diseases). Nếu một hoặc cả hai vợ chồng là người mang gen của một số bệnh di truyền (như thalassemia – tan máu bẩm sinh, bệnh múa giật Huntington, xơ nang…), có thể dùng PGD để kiểm tra phôi có di truyền đột biến gen cụ thể hay không, nhằm tránh truyền bệnh cho thế hệ sau.

PGT-SR (Pre-implantation Genetic Testing for Structural Rearrangements) là xét nghiệm di truyền được thiết kế cho bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể của phôi (như chuyển đoạn cân bằng, đảo đoạn). Phù hợp khi một trong hai vợ chồng có bất thường sắp xếp cấu trúc nhiễm sắc thể đã biết, giúp tránh phôi bị sảy, bất thường phát triển hoặc vô sinh do chuyển đoạn không cân bằng, nâng cao sức khỏe phôi và tỷ lệ sinh sống.

PGT-HLA (Pre-implantation Genetic Testing for Human Leukocyte Antigen) là kỹ thuật chọn ra những phôi có HLA phù hợp với anh/chị em đang mắc bệnh trong liệu trình IVF. Nếu gia đình đã có con mắc bệnh máu di truyền (như thalassemia thể nặng hoặc bệnh bạch cầu), những phôi phù hợp này sau khi chào đời có thể cung cấp máu cuống rốn hoặc tủy xương để điều trị cho anh hoặc chị của bé.

Tóm lại, PGS là “sàng lọc” số lượng nhiễm sắc thể, còn PGD là “chẩn đoán” các bệnh di truyền đã biết. Dù đều là công cụ xét nghiệm di truyền phôi, mục đích của chúng khác nhau; cần dựa vào tình trạng và nguy cơ di truyền của hai vợ chồng để bác sĩ hỗ trợ đánh giá và lựa chọn.

PGT-A (PGS)

PGT-A (Pre-implantation Genetic Testing for Aneuploidy) là kỹ thuật lấy mẫu tế bào lá nuôi trước khi chuyển phôi để kiểm tra trước số lượng nhiễm sắc thể có bình thường hay không. Khái niệm này giống như chọc hút gai nhau trong giai đoạn đầu thai kỳ (cũng là lấy mẫu tế bào nhau thai), chỉ là được thực hiện sớm hơn ở giai đoạn phôi. Xét nghiệm giúp loại trừ khả năng bất thường nhiễm sắc thể tiềm ẩn trước khi phôi làm tổ.

Trong liệu trình IVF, phôi được nuôi cấy trong phòng thí nghiệm đến phôi nang ngày 5–6, sau đó lấy khoảng 4–10 tế bào từ lớp lá nuôi bên ngoài để phân tích di truyền, kiểm tra xem có bất thường về số lượng nhiễm sắc thể hay không (như tam nhiễm sắc thể 21 – hội chứng Down, tam nhiễm sắc thể 18 – hội chứng Edwards…). Những tế bào này về sau sẽ hình thành nhau thai, vì vậy không ảnh hưởng đến sự phát triển của bản thân thai nhi.

Bất thường nhiễm sắc thể là một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến thất bại IVF, sảy thai, thậm chí thai nhi bất thường. Nhờ PGT-A, chúng ta có thể chọn phôi có nhiễm sắc thể bình thường để chuyển, không chỉ nâng cao đáng kể tỷ lệ làm tổ của từng phôi mà còn giảm nguy cơ sảy thai và đa thai. Nghiên cứu cho thấy ở bệnh nhân vô sinh từ 37 tuổi trở lên, dùng PGT-A chọn phôi tốt nhất để chuyển có thể nâng tỷ lệ sinh sống mỗi lần chuyển phôi lên 50%, thậm chí 60%. Vì vậy kỹ thuật này đặc biệt phù hợp với phụ nữ lớn tuổi, phôi chất lượng kém hoặc các cặp vợ chồng từng sảy thai nhiều lần, giúp nâng cao tỷ lệ thành công của IVF.

Đối tượng phù hợp

Phụ nữ lớn tuổi (≥35–37 tuổi): tỷ lệ phôi bất thường nhiễm sắc thể cao hơn
Thất bại làm tổ nhiều lần
Sảy thai liên tiếp
Phôi tốt nhưng điều trị nhiều lần chưa mang thai
Mong muốn chuyển đơn phôi

Ưu điểm

Có thể chọn phôi có nhiễm sắc thể bình thường
Nâng cao tỷ lệ làm tổ và tỷ lệ mang thai mỗi lần chuyển phôi
Có thể rút ngắn thời gian và số lần chuyển phôi để ôm con vào lòng
Giảm khả năng thất bại làm tổ/mang thai, từ đó giảm cảm giác thất vọng
Giảm tỷ lệ sảy thai

Nhược điểm

Chi phí cao hơn
Không bảo đảm mang thai thành công
Không thể phát hiện bệnh đơn gen (cần PGT-M)
Cần trữ đông phôi để chờ kết quả, không thể chuyển phôi tươi
Vì lấy mẫu tế bào nhau thai chứ không phải bản thân thai nhi, vẫn có xác suất thấp là phôi khảm, có thể dẫn đến đánh giá sai

PGT-M

PGT-M (Pre-implantation Genetic Testing for Monogenic Disorders), tức xét nghiệm bệnh đơn gen tiền làm tổ, là kỹ thuật trong liệu trình IVF nhằm kiểm tra phôi có mang gen bệnh di truyền cụ thể hay không. Xét nghiệm này chủ yếu dùng để sàng lọc phôi khi đã biết một hoặc cả hai vợ chồng là người mang gen bệnh di truyền do đột biến đơn gen.

Về quy trình, hai vợ chồng cần làm xét nghiệm gen trước để xác định vị trí gen gây bệnh; sau đó trong liệu trình IVF, phôi được nuôi đến giai đoạn phôi nang ngày 5–6 và sinh thiết, rồi dùng phân tích di truyền phân tử (như PCR, NGS) để kiểm tra phôi có mang gen đột biến hay không. Những tế bào này về sau sẽ hình thành nhau thai, vì vậy không ảnh hưởng đến sự phát triển của bản thân thai nhi.

Khi có kết quả, có thể chọn phôi có gen bình thường hoặc không mang đột biến gây bệnh để chuyển, nhằm tránh cho con mắc các bệnh liên quan. PGT-M có thể giảm đáng kể nguy cơ bệnh di truyền từ cha mẹ mang gen truyền sang thế hệ sau, giảm tình huống khó khăn khi chẩn đoán trước sinh phát hiện bất thường phải sảy thai hoặc đình chỉ thai kỳ. Tuy nhiên, xét nghiệm chỉ giới hạn ở các bệnh có đột biến gen đã biết, cần xây dựng trước phương án xét nghiệm riêng và thiết kế đầu dò, tốn thời gian và chi phí hơn; vì vậy cần bác sĩ chuyên khoa và tư vấn di truyền đánh giá trước khi quyết định.

Đối tượng phù hợp

Một hoặc cả hai vợ chồng đã biết là người mang gen bệnh di truyền do đột biến đơn gen
Gia đình hai vợ chồng có tiền sử bệnh di truyền đơn gen đã biết
Hai vợ chồng đã làm sàng lọc người mang gen và phát hiện bất thường
Có tiền sử đình chỉ thai kỳ hoặc sảy thai do bệnh đơn gen

Ưu điểm

Tránh truyền bệnh di truyền cho thế hệ sau
Giảm nguy cơ phải đình chỉ thai kỳ sau chẩn đoán trước sinh
Nâng cao khả năng sinh con khỏe mạnh

Nhược điểm

Cần thiết kế đầu dò cho từng bệnh cụ thể: tốn thời gian, chi phí cao hơn
Chỉ phát hiện được các đột biến gen đã biết
Vẫn có xác suất rất thấp sai số xét nghiệm
Cần trữ đông phôi để chờ kết quả, không thể chuyển phôi tươi

PGT-SR

PGT-SR (Pre-implantation Genetic Testing for Structural Rearrangements), tức xét nghiệm bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể tiền làm tổ, là kỹ thuật xét nghiệm di truyền nhắm vào bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể của phôi, chủ yếu dùng để phát hiện các vấn đề như chuyển đoạn (translocation), đảo đoạn (inversion). Những bất thường này thường không ảnh hưởng đến sức khỏe người mang, nhưng trong quá trình sinh sản có thể khiến phôi mất cân bằng nhiễm sắc thể, dẫn đến vô sinh, sảy thai liên tiếp hoặc thai dị tật.

Quy trình xét nghiệm cũng là nuôi phôi đến phôi nang ngày 5–6 qua IVF và sinh thiết phôi để phân tích nhiễm sắc thể. PGT-SR sẽ xét nghiệm độ phân giải cao tại vị trí bất thường cấu trúc đã biết, để chọn ra phôi có cấu trúc nhiễm sắc thể bình thường hoặc cân bằng để chuyển.

Khi chọn phôi bằng PGT-SR, có thể gặp tình trạng số phôi nang sử dụng được giảm mạnh (vì có thể phát hiện nhiều phôi mất cân bằng nhiễm sắc thể), nhưng khi chuyển phôi có cấu trúc nhiễm sắc thể bình thường hoặc cân bằng, tỷ lệ sinh sống sẽ tăng đáng kể và tỷ lệ sảy thai giảm đáng kể. Vì vậy, khi hai vợ chồng có bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể đã biết, có thể trao đổi với bác sĩ chuyên khoa và tư vấn di truyền trước khi quyết định.

Đối tượng phù hợp

Một trong hai vợ chồng là người mang bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể
Những trường hợp sau nếu phân tích nhiễm sắc thể của hai vợ chồng phát hiện bất thường:
Gia đình có tiền sử bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể đã biết
Từng mang thai mà thai nhi có bất thường cấu trúc nhiễm sắc thể
Người sảy thai liên tiếp
Thất bại chuyển phôi IVF nhiều lần không rõ nguyên nhân

Ưu điểm

Giảm nguy cơ chuyển phôi mất cân bằng nhiễm sắc thể
Giảm tỷ lệ sảy thai
Giảm khả năng thai nhi bất thường
Nâng cao tỷ lệ mang thai và tỷ lệ sinh sống
Giảm gánh nặng về tinh thần và thể chất
Giảm khả năng lại phải đối mặt với sảy thai hoặc đình chỉ thai kỳ

Nhược điểm

Chỉ phát hiện được bất thường cấu trúc đã biết
Chi phí và thời gian cao
Vẫn có xác suất rất thấp sai số xét nghiệm
Cần trữ đông phôi để chờ kết quả, không thể chuyển phôi tươi

PGT-HLA

PGT-HLA (Preimplantation Genetic Testing for Human Leukocyte Antigen matching), tức xét nghiệm định typ kháng nguyên bạch cầu người tiền làm tổ, là kỹ thuật ghép cặp HLA cho phôi trong quá trình IVF. Mục đích chính không phải sàng lọc bệnh di truyền, mà là tìm phôi khỏe mạnh có HLA hoàn toàn phù hợp với đứa trẻ trong gia đình đang mắc bệnh máu cụ thể (như thalassemia, suy tủy xương, bệnh bạch cầu…), để em bé sinh ra sau này có thể trở thành người hiến tế bào gốc tạo máu hoặc máu cuống rốn, ghép tủy để điều trị cho anh hoặc chị.

Quy trình xét nghiệm cũng là nuôi phôi đến phôi nang ngày 5–6 qua IVF và sinh thiết, đồng thời kiểm tra phôi có mang gen bệnh di truyền không (nếu gia đình có bệnh cụ thể thì làm kèm PGT-M) và định typ HLA, cuối cùng chọn phôi khỏe mạnh và hoàn toàn phù hợp HLA để chuyển.

Đối tượng áp dụng là gia đình đã có con mắc bệnh máu cần ghép tủy và cần tìm người hiến phù hợp. Ưu điểm của kỹ thuật là cùng lúc vừa sinh được con khỏe mạnh vừa cứu chữa anh chị em; hạn chế là xác suất tìm được phôi hoàn toàn phù hợp HLA có giới hạn. Nếu có nhu cầu, có thể trao đổi với bác sĩ chuyên khoa và tư vấn di truyền trước khi quyết định.

Đối tượng phù hợp

Đã có con/người thân mắc bệnh cần ghép tế bào gốc tạo máu
Gia đình có bệnh máu di truyền (có thể kết hợp PGT-M)
Cần tìm người hiến hoàn toàn phù hợp HLA
Đặc biệt khi khó tìm được người phù hợp trong ngân hàng tủy

Ưu điểm

Vừa sinh con khỏe mạnh vừa cứu chữa anh chị em
Rút ngắn thời gian tìm người hiến
Ghép cặp HLA chính xác
Nâng cao đáng kể tỷ lệ ghép thành công, giảm phản ứng thải ghép

Nhược điểm

Xác suất phôi hoàn toàn phù hợp HLA có giới hạn
Có thể cần chọc hút trứng và nuôi cấy phôi nhiều lần
Chi phí và thời gian cao
Cần trữ đông phôi để chờ kết quả, không thể chuyển phôi tươi
Vẫn cần chẩn đoán trước sinh để xác nhận kết quả
Dù xét nghiệm chính xác, để bảo đảm an toàn vẫn cần kiểm chứng tiếp theo

Bác sĩ Diệu Đức chúc bạn sớm có tin vui!