Bác sĩ Tạ Diệu Đức – về trang chủ

Kẽm và selen: những khoáng chất then chốt cho khả năng sinh sản nam

Bác sĩ Tạ Diệu Đức

Chuyên mục sức khỏe nam giới & khả năng sinh sản

Điều thường bị bỏ qua khi chuẩn bị có con: những nguyên tố vi lượng vô hình ẩn trong bữa ăn.

Ở phòng khám, tôi thường được hỏi: “Bác sĩ ơi, tôi nên bổ sung gì để tinh trùng tốt hơn?” Nhiều người chồng nỗ lực chuẩn bị có con đã cải thiện sinh hoạt; nhưng khi mở kết quả, trong ba chỉ số số lượng, khả năng di động, hình thái tinh trùng luôn có một chỉ số khiến người ta nhíu mày. Các anh thường tiếc nuối hỏi: “Tôi đã bỏ thuốc, bỏ rượu, tập thể dục, ngủ cũng đủ rồi, rốt cuộc còn thiếu gì nữa?” Câu trả lời thường không nằm ở “đã làm gì”, mà ở “cơ thể đang thiếu gì”.

Hôm nay, Bác sĩ Diệu Đức muốn cùng bạn nói về hai nguyên tố vi lượng thường bị đánh giá thấp nhưng đóng vai trò cốt lõi trong quá trình sinh tinh: kẽm và selen.

Kẽm: người “đốc công” lặng lẽ nhưng quan trọng nhất trên dây chuyền sản xuất tinh trùng

Kẽm là nguyên tố vi lượng cần thiết để duy trì hoạt động bình thường của hệ sinh sản nam. Nghiên cứu cho thấy nồng độ kẽm trong tinh dịch nam giới vô sinh thường thấp hơn rõ rệt so với người bình thường. Kẽm kiêm nhiều vai trò trong quá trình sinh tinh: vừa là thành phần của thụ thể steroid và metalloenzyme, vừa tham gia vào các khâu then chốt như phiên mã DNA, ổn định chất nhiễm sắc và chuyển hóa testosterone.

Nồng độ kẽm trong tinh dịch cao gấp khoảng 30 lần trong máu, cho thấy trực tiếp tầm quan trọng của kẽm đối với sự hình thành tinh trùng. Mỗi bước sinh ra và trưởng thành của tinh trùng gần như đều cần đến sự bảo vệ chống oxy hóa của kẽm; vì vậy mô tinh hoàn có nhu cầu kẽm rất cao, một khi thiếu, điều đầu tiên bị ảnh hưởng chính là chất lượng sản xuất tinh trùng.

Ở nam giới thiếu kẽm, trên lâm sàng thường thấy vài đặc điểm chung: mật độ tinh trùng thấp, khả năng di động giảm, hình thái bất thường; một số người còn kèm testosterone thấp, giảm ham muốn và mệt mỏi. Những triệu chứng này khi xuất hiện riêng lẻ dễ bị quy cho căng thẳng hoặc tuổi tác, nhưng nếu cùng xuất hiện ở nam giới đang chuẩn bị có con thì cần được đánh giá nghiêm túc xem có thiếu kẽm hay không.

Nghiên cứu phát hiện bổ sung kẽm có thể cải thiện đáng kể thể tích tinh dịch, khả năng di động và tỷ lệ hình thái bình thường của tinh trùng. Nhưng trên lâm sàng tôi càng muốn nhắc một điều: kẽm không phải bổ sung càng nhiều càng tốt. Nồng độ quá thấp thì sinh tinh đình trệ; nồng độ quá cao lại gây stress oxy hóa, làm hại tinh trùng.

👨‍⚕️ Bác sĩ bổ sung

Về ăn uống, hải sản, thịt đỏ, hạt bí, hạt điều, trứng, phô mai, đậu gà là những nguồn kẽm phổ biến; trong đó hàu là một trong những thực phẩm có hàm lượng kẽm cao nhất.

Ngoài ra, nếu bạn ăn chay lâu dài, dùng thuốc dạ dày lâu dài (như thuốc kháng axit, PPI), có bệnh tiêu hóa mạn tính hoặc vừa phẫu thuật đường tiêu hóa, khả năng hấp thu kẽm đều giảm rõ rệt; có thể cân nhắc xét nghiệm máu đánh giá nồng độ kẽm trước rồi mới quyết định có cần bổ sung thêm hay không. Nếu uống kẽm cùng lúc với cà phê hoặc trà cũng ảnh hưởng hấp thu, vì vậy nên uống cách giờ.

Selen: người bảo vệ ty thể

Nếu kẽm là “đốc công”, thì selen là người bảo vệ đứng bên “động cơ” ở đuôi tinh trùng. Selen phát huy tác dụng chống oxy hóa và chống viêm thông qua các selenoprotein, trong đó quan trọng nhất là glutathione peroxidase 4 (GPx4) nằm trong ty thể ở đoạn giữa đuôi tinh trùng. Ở giai đoạn đầu sinh tinh, GPx4 là enzyme chống oxy hóa, bảo vệ tinh trùng khỏi tổn thương oxy hóa; đến giai đoạn cuối, nó trở thành protein cấu trúc của bao ty thể quanh roi tinh trùng: quyết định trực tiếp tinh trùng có quẫy được, có tiến lên được hay không. Nói cách khác, selen đồng thời tham gia cả việc bảo vệ lẫn xây dựng cấu trúc của tinh trùng.

Đây cũng là lý do ở nam giới thiếu selen, vấn đề thường gặp nhất không phải số lượng tinh trùng, mà là tinh trùng không di chuyển được! Và điều này thường không thể cải thiện chỉ bằng tập thể dục nhiều hơn hay uống vitamin tổng hợp.

Nghiên cứu chỉ ra thiếu hoặc thừa selen đều gây tổn hại hệ sinh sản nam. Trong các thử nghiệm lâm sàng, bổ sung 100–200 microgam selen mỗi ngày giúp mật độ tinh trùng, khả năng di động tiến tới và tổng di động ở nam giới vô sinh đều tăng đáng kể, thậm chí tỷ lệ phân mảnh DNA cũng giảm theo – điều càng quan trọng cho sức khỏe của phôi sau này.

👨‍⚕️ Bác sĩ bổ sung

Hạt Brazil là “quả bom tự nhiên” bổ sung selen nhanh và dễ nhất – một hạt có thể cung cấp khoảng 100–200 microgam selen. Nhưng điều này cũng có nghĩa ăn hai, ba hạt mỗi ngày đã có thể vượt mức; dùng quá nhiều lâu dài thậm chí có thể gây ngộ độc selen. Các nguồn selen phổ biến khác gồm cá ngừ, cá mòi, ức gà, tôm, trứng và ngũ cốc nguyên hạt. Dù hàm lượng selen trong những thực phẩm này thấp hơn rất nhiều, nhưng với người không ăn các loại hạt, bổ sung từ những nguồn này sẽ an toàn và ổn định hơn.

Ngoài ra, dạng bổ sung selen cũng rất quan trọng. Thực phẩm bổ sung trên thị trường có hai nhóm lớn: “natri selenit (vô cơ)” và “men selen, selenomethionine (hữu cơ)”. Nghiên cứu cho thấy dạng hữu cơ có tỷ lệ hấp thu và sinh khả dụng cao hơn, cải thiện các thông số tinh trùng rõ rệt hơn. Vì vậy nếu bổ sung, hãy ưu tiên chọn selen dạng hữu cơ.

Ai thuộc nhóm nguy cơ cao thiếu kẽm, thiếu selen?

Những nhóm sau trên lâm sàng dễ ở trạng thái “cận thiếu” hoặc thiếu:

  • Người ăn chay lâu năm
  • Người nghiện rượu hoặc uống nhiều lâu dài
  • Người có bệnh viêm ruột hoặc tiêu chảy mạn tính, kém hấp thu do dùng thuốc dạ dày lâu dài
  • Bệnh nhân đái tháo đường hoặc bệnh thận mạn
  • Nhóm người căng thẳng nhiều, thiếu ngủ lâu dài, vận động cường độ rất lớn

Ngoài ra, với nam giới chuẩn bị có con có tinh dịch đồ bất thường, kẽm và selen càng vô cùng quan trọng.

Khuyến nghị bổ sung

Mặc dù nhiều nghiên cứu ủng hộ việc kẽm và selen cải thiện chất lượng tinh dịch, một nghiên cứu lớn công bố trên JAMA năm 2020 lại chỉ ra rằng bổ sung đồng thời kẽm (30 mg) và axit folic (5 mg) không những không cải thiện đáng kể chất lượng tinh dịch và tỷ lệ sinh sống, mà còn có thể làm tăng nhẹ tỷ lệ phân mảnh DNA. Vì vậy, thực phẩm bổ sung không phải thần dược, dùng không đúng thậm chí có thể phản tác dụng.

Khuyến nghị có đồng thuận cao hơn hiện nay là: bổ sung vừa phải

  • Selen: liều khuyến nghị 100–200 microgam mỗi ngày; trên 300 microgam lại làm giảm khả năng di động của tinh trùng
  • Kẽm: liều khuyến nghị thường khoảng 15–30 mg mỗi ngày.

Ngoài ra, bổ sung đồng thời selen với vitamin E, hoặc selen với kẽm, có thể tạo tác dụng hiệp đồng, tăng cường thêm hiệu quả chống oxy hóa. Nếu kết hợp thêm Q10, axit folic, vitamin C và D, khả năng chống oxy hóa tổng thể sẽ càng toàn diện hơn nhé!

👨‍⚕️ Ba sai lầm thường gặp nhất trên lâm sàng

Sau nhiều năm khám bệnh, tôi tổng hợp ba “bẫy” nam giới hay mắc nhất khi bổ sung kẽm và selen.

Thứ nhất, lầm tưởng càng đắt, càng nhiều càng tốt: tôi từng gặp người mua thực phẩm bổ sung nhập khẩu quảng cáo liều cao, một viên đã đạt hoặc thậm chí vượt liều khuyến nghị; cộng thêm lượng từ ăn uống hằng ngày, dùng lâu dài lại đẩy cơ thể vào vùng độc tính.

Thứ hai, coi thực phẩm bổ sung là toàn bộ liệu trình: bỏ qua những việc quan trọng không kém như bỏ thuốc, giảm cân, tránh môi trường nhiệt độ cao (như xông hơi, đạp xe thời gian dài…).

Thứ ba, bổ sung không có điểm dừng: một khi bắt đầu thì uống mãi mà không theo dõi – vừa lãng phí, vừa là rủi ro tiềm ẩn cho cơ thể.

Mong mọi người lưu ý nhiều hơn.

Kẽm và selen là những nguyên tố vi lượng quan trọng để duy trì khả năng sinh sản nam, bảo vệ chất lượng từng tinh trùng nhờ tác dụng chống oxy hóa.

< Tài liệu tham khảo >

  1. Zinc Levels in Seminal Plasma and Their Correlation With Male Infertility: A Systematic Review and Meta-Analysis. Scientific Reports. 2016. Zhao J, Dong X, Hu X, et al.
  2. Association Between Zinc Levels and the Impact of Its Deficiency on Idiopathic Male Infertility: An Up-to-Date Review. Antioxidants. 2025. Zečević N, Veselinović A, Perović M, Stojsavljević A.
  3. Selenium Homeostasis and Male Reproduction. Biochemical and Biophysical Research Communications. 2025. Yang D, Zhang C, Ma J, Tie Y, Wang S.
  4. Selenium and Human Health. Lancet. 2012. Rayman MP.
  5. The Effect of Nutrients and Dietary Supplements on Sperm Quality Parameters: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Clinical Trials. Advances in Nutrition. 2018. Salas-Huetos A, Rosique-Esteban N, Becerra-Tomás N, et al.
  6. The Effect of Selenium Therapy on Semen Parameters, Antioxidant Capacity, and Sperm DNA Fragmentation in Men With Idiopathic Oligoasthenoteratospermia. Biological Trace Element Research. 2023. Alahmar AT.
  7. Effect of Folic Acid and Zinc Supplementation in Men on Semen Quality and Live Birth Among Couples Undergoing Infertility Treatment: A Randomized Clinical Trial. The Journal of the American Medical Association. 2020. Schisterman EF, Sjaarda LA, Clemons T, et al.
  8. Both Selenium Deficiency and Excess Impair Male Reproductive System via Inducing Oxidative Stress-Activated PI3K/­AKT-mediated Apoptosis and Cell Proliferation Signaling in Testis of Mice. Free Radical Biology & Medicine. 2023. Xu ZJ, Liu M, Niu QJ, et al.

Bác sĩ Diệu Đức chúc bạn sớm có tin vui!