Xét nghiệm tinh dịch đồ

Bác sĩ Tạ Diệu Đức

Chuyên mục vô sinh nam

Nguy cơ mắt thường không thấy được? Một bài viết giúp bạn hiểu xét nghiệm tinh dịch đồ chi tiết nhất!

Mục lục

Xét nghiệm tinh dịch đồ tiêu chuẩn
Các chỉ số xét nghiệm tinh dịch theo chuẩn WHO
Hiệu ứng cộng dồn khi có nhiều bất thường
Xét nghiệm tinh dịch chuyên sâu
Xét nghiệm phân mảnh DNA tinh trùng (SDF)
Kháng thể kháng tinh trùng (ASA)
Vì sao xét nghiệm tinh dịch bất thường?
Điều trị khi tinh dịch đồ bất thường
Điều trị thông thường
Điều trị chuyên sâu: liệu pháp oxy cao áp (HBO)
Điều trị chuyên sâu: liệu pháp chiếu laser máu tĩnh mạch (ILIB)
Lưu ý khi xét nghiệm: tôi cần chú ý gì?

Xét nghiệm tinh dịch đồ tiêu chuẩn

Xét nghiệm tinh dịch đồ là xét nghiệm cơ bản để đánh giá khả năng sinh sản của nam giới, và là phần không thể thiếu trong đánh giá vô sinh.

Theo phương pháp xét nghiệm chuẩn hóa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tinh dịch đồ cơ bản phản ánh khả năng sản xuất tinh trùng của tinh hoàn, sự thông suốt của ống dẫn tinh và chức năng tiết của các tuyến sinh dục phụ. Các chỉ số chính của tinh dịch đồ gồm

Độ pH tinh dịch
Thể tích tinh dịch (Semen Volume)
Mật độ tinh trùng (Sperm Concentration)
Tổng số tinh trùng (Total Sperm Number)
Khả năng di động của tinh trùng (Sperm Motility)
Tổng số tinh trùng di động (Total Motile Sperm Count, TMSC)
Hình thái tinh trùng (Sperm Morphology), hình thái theo tiêu chuẩn nghiêm ngặt (Kruger Strict Morphology)
Tỷ lệ tinh trùng sống (Vitality)
Số lượng bạch cầu (Leukocytes)

🔍 Tiếp theo, hãy cùng Bác sĩ Diệu Đức tìm hiểu các chỉ số của tinh dịch đồ và ý nghĩa lâm sàng của chúng.

Các chỉ số xét nghiệm tinh dịch theo chuẩn WHO

Độ pH tinh dịch

Độ pH tinh dịch phản ánh chức năng của các tuyến sinh dục phụ. pH bất thường có thể ảnh hưởng đến khả năng di động và khả năng thụ tinh của tinh trùng.
Giá trị tham chiếu bình thường: ≥ 7,2
Ý nghĩa lâm sàng:
pH < 7,0 (thiên về axit) kèm thể tích tinh dịch ít: có thể tắc ống dẫn tinh hoặc bất sản ống dẫn tinh hai bên bẩm sinh
pH > 8,0 (thiên về kiềm): có thể có nhiễm trùng đường sinh dục tiềm ẩn

Thể tích tinh dịch (Semen Volume)

Thể tích tinh dịch phản ánh chức năng tiết của tuyến tiền liệt và túi tinh. Thể tích quá thấp có thể ảnh hưởng khả năng sinh sản, vì tinh dịch cung cấp môi trường và dinh dưỡng cho tinh trùng di chuyển.
Giá trị tham chiếu bình thường: ≥ 1,4 mL
Thể tích tinh dịch < 1,4 mL có thể gợi ý:
Tắc ống dẫn tinh
Bất sản ống dẫn tinh hai bên bẩm sinh
Xuất tinh ngược dòng
Lấy mẫu không đầy đủ

Mật độ tinh trùng (Sperm Concentration)

Mật độ tinh trùng là số lượng tinh trùng trong mỗi mL tinh dịch. Đây là một trong những chỉ số thường dùng nhất để đánh giá khả năng sinh sản nam.
Giá trị tham chiếu bình thường: ≥ 16 triệu/mL
Lưu ý: dù mật độ nằm trong khoảng bình thường (≥ 16 triệu/mL), nếu dưới 40 triệu/mL vẫn có thể ảnh hưởng đến thời gian và tỷ lệ thụ thai tự nhiên.
Mật độ tốt nhất: trên 40 triệu/mL thì tỷ lệ mang thai mới ổn định
Mật độ > 48 triệu/mL: thuộc khoảng khả năng sinh sản bình thường
Mật độ 13,5–48 triệu/mL: thuộc khoảng khả năng sinh sản chưa xác định, nguy cơ vô sinh tăng 1,5 lần
Mật độ dưới 13,5 triệu/mL: thuộc nhóm khả năng sinh sản thấp, nguy cơ vô sinh tăng 5,3 lần

Tổng số tinh trùng (Total Sperm Number)

Phản ánh tổng số tinh trùng trong mỗi lần xuất tinh.
Cách tính: thể tích tinh dịch × mật độ tinh trùng
Giá trị tham chiếu bình thường: ≥ 39 triệu/lần xuất tinh

Khả năng di động của tinh trùng (Sperm Motility)

Khả năng di động chủ yếu đánh giá khả năng bơi tiến tới của tinh trùng – điều rất quan trọng để tinh trùng vượt qua chất nhầy cổ tử cung, đến vòi trứng và thụ tinh với trứng.
Giá trị tham chiếu bình thường:
Di động tiến tới (Progressive Motility): ≥ 30%
Tổng di động (Total Motility): ≥ 42%
Ảnh hưởng đến tỷ lệ mang thai:
Tổng di động > 63%: thuộc khoảng khả năng sinh sản bình thường
Tổng di động 32–63%: thuộc khoảng khả năng sinh sản chưa xác định
Tổng di động < 32%: thuộc nhóm khả năng sinh sản thấp

Tổng số tinh trùng di động (Total Motile Sperm Count, TMSC)

Vì kết hợp ba yếu tố quan trọng là thể tích, mật độ và khả năng di động, TMSC được xem là chỉ số khả năng sinh sản tốt hơn so với từng thông số riêng lẻ.
Cách tính: thể tích tinh dịch × mật độ tinh trùng × tỷ lệ % di động tiến tới
Ảnh hưởng đến tỷ lệ mang thai:
TMSC tốt nhất: khi > 50 triệu, tỷ lệ mang thai trong 5 năm tăng 45%, thời gian thụ thai rút ngắn rõ rệt (19 tháng so với 36 tháng); đặc biệt TMSC cho đến mức 100–150 triệu thì tỷ lệ mang thai và thời gian thụ thai vẫn tiếp tục cải thiện, cho thấy TMSC là “càng cao càng tốt”!
> 20 triệu: thuộc khoảng khả năng sinh sản bình thường
15–20 triệu: ảnh hưởng nhẹ đến khả năng sinh sản
5–15 triệu: ảnh hưởng trung bình, nên cân nhắc bơm tinh trùng vào buồng tử cung
< 5 triệu: ảnh hưởng nặng, thường cần thụ tinh ống nghiệm

Hình thái tinh trùng (Sperm Morphology)

Hình thái tinh trùng đánh giá cấu trúc bên ngoài của tinh trùng, gồm hình dạng đầu, đoạn giữa và đuôi. Tinh trùng có hình thái bình thường có khả năng xuyên qua trứng và hoàn tất thụ tinh tốt hơn.
Trong điều trị thụ tinh ống nghiệm, hình thái tinh trùng là thông số duy nhất liên quan rõ rệt đến tỷ lệ sinh sống.
Giá trị tham chiếu bình thường: ≥ 4% hình thái bình thường

Hình thái theo tiêu chuẩn nghiêm ngặt (Kruger Strict Morphology)

Trong tất cả các thông số tinh dịch, hình thái tinh trùng được xem là chỉ số mạnh nhất để phân biệt nam giới có khả năng sinh sản và vô sinh, vì vậy đã hình thành tiêu chuẩn hình thái nghiêm ngặt.
Giá trị tham chiếu bình thường: ≥ 9% hình thái bình thường
Dưới 9% sẽ ảnh hưởng rõ rệt đến sự phát triển của phôi, tỷ lệ làm tổ và tăng nguy cơ sảy thai.
Ảnh hưởng đến tỷ lệ mang thai:
Hình thái bình thường < 9%: thuộc nhóm khả năng sinh sản thấp
Hình thái bình thường 9–12%: thuộc khoảng khả năng sinh sản chưa xác định
Hình thái bình thường > 12%: thuộc khoảng khả năng sinh sản bình thường

Tỷ lệ tinh trùng sống (Vitality)

Tỷ lệ sống giúp đánh giá sự toàn vẹn của tinh trùng.
Nếu khả năng di động thấp nhưng tỷ lệ sống bình thường, có thể gợi ý bất thường chức năng roi (đuôi) tinh trùng.
Nếu cả khả năng di động và tỷ lệ sống đều thấp, có thể tinh trùng đã chết (hoại tử tinh trùng).
Giá trị tham chiếu bình thường: ≥ 54% còn sống

Số lượng bạch cầu (Leukocytes)

Nếu tinh dịch có quá nhiều bạch cầu, có thể có nhiễm trùng hoặc viêm đường sinh dục tiềm ẩn. Bạch cầu tạo ra gốc oxy hóa tự do, có thể làm tổn thương DNA tinh trùng, ảnh hưởng chức năng và khả năng thụ tinh của tinh trùng.
Giá trị tham chiếu bình thường: < 1 triệu/mL
Bạch cầu trong tinh dịch quá nhiều có thể dẫn đến:
Giảm số lượng tinh trùng
Giảm khả năng di động
Tăng tổn thương DNA tinh trùng
Tăng tỷ lệ thất bại thụ tinh ống nghiệm

Hiệu ứng cộng dồn khi có nhiều bất thường

Khi nhiều thông số tinh dịch cùng bất thường, ảnh hưởng đến khả năng sinh sản sẽ cộng dồn:

Một chỉ số bất thường: nguy cơ vô sinh tăng 2–3 lần
Hai chỉ số bất thường: nguy cơ vô sinh tăng 5–7 lần
Ba chỉ số bất thường: nguy cơ vô sinh tăng 16 lần

Xét nghiệm tinh dịch chuyên sâu

Xét nghiệm phân mảnh DNA tinh trùng (Sperm DNA Fragmentation Test, SDF)

Xét nghiệm phân mảnh DNA tinh trùng (Sperm DNA Fragmentation Test) là xét nghiệm đánh giá chất lượng di truyền của tinh trùng. Khác với tinh dịch đồ thông thường chỉ xem số lượng, khả năng di động và hình thái, xét nghiệm này cho biết DNA tinh trùng có bị đứt gãy hay tổn thương hay không. Ở các cặp vợ chồng vô sinh, dù tinh dịch đồ thông thường bình thường, xét nghiệm phân mảnh DNA vẫn có thể bất thường; vì vậy xét nghiệm này bổ sung cho những thiếu sót của tinh dịch đồ thông thường!

Tỷ lệ phân mảnh DNA quá cao có thể liên quan đến giảm tỷ lệ thụ tinh, phôi phát triển kém, sảy thai liên tiếp hoặc giảm tỷ lệ thành công của thụ tinh ống nghiệm. Nguyên nhân gây tổn thương DNA gồm stress oxy hóa, hút thuốc, độc chất môi trường, nhiệt độ cao hoặc tuổi tác tăng… Nhờ xét nghiệm này, bác sĩ có thể đánh giá khả năng sinh sản nam toàn diện hơn và lên chiến lược điều trị phù hợp nhất!

Kháng thể kháng tinh trùng (Antisperm Antibodies, ASA)

Kháng thể kháng tinh trùng (Antisperm Antibodies, ASA) là kháng thể tự miễn do hệ miễn dịch nhầm lẫn coi tinh trùng là vật lạ mà sinh ra, chủ yếu gồm loại IgG và IgA; tỷ lệ gặp trong vô sinh nam khoảng 2–6%. Nguyên nhân thường liên quan đến tổn thương hàng rào máu – tinh hoàn hoặc hàng rào mào tinh, ví dụ nhiễm trùng tinh hoàn hay mào tinh, phẫu thuật, chấn thương…, khiến tinh trùng tiếp xúc với hệ miễn dịch và gây phản ứng miễn dịch.

Về mặt lâm sàng, sự hiện diện của ASA liên quan đến giảm mật độ, khả năng di động của tinh trùng và giảm khả năng thụ thai tự nhiên. Các phương pháp xét nghiệm ASA gồm:

Phản ứng kháng globulin hỗn hợp (MAR test)
Xét nghiệm gắn hạt miễn dịch (Immunobead test)
Phương pháp hấp phụ miễn dịch gắn enzyme (ELISA)…

Trong đó, MAR test là phương pháp sàng lọc thường quy được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến nghị.

Nếu tinh dịch đồ có kháng thể kháng tinh trùng, khả năng di động và chức năng của tinh trùng có thể bị ảnh hưởng, ví dụ khiến tinh trùng ngưng kết với nhau, giảm khả năng tiến tới, hoặc cản trở sự kết hợp của tinh trùng với trứng, từ đó ảnh hưởng khả năng thụ thai. Nếu tỷ lệ kháng thể cao, bác sĩ sẽ tùy tình hình đề nghị điều trị bằng thuốc hoặc cân nhắc kỹ thuật hỗ trợ sinh sản để tăng cơ hội thụ thai.

Tuy nhiên, vì kỹ thuật tiêm tinh trùng vào bào tương trứng (ICSI) hiện nay đã rất phát triển, tính ứng dụng của xét nghiệm kháng thể kháng tinh trùng ngày càng ít đi.

Vì sao xét nghiệm tinh dịch bất thường?

Nhiều người khi nhận kết quả tinh dịch đồ thường thắc mắc: vì sao xét nghiệm tinh dịch lại bất thường?

Có nhiều yếu tố ảnh hưởng đến chất lượng tinh trùng, có thể chia thành:

Thói quen sinh hoạt (như hút thuốc, uống rượu, thức khuya, căng thẳng kéo dài, béo phì, ít vận động)
Môi trường nhiệt độ cao (như ngâm suối nước nóng, xông hơi lâu, ngồi lâu, đặt máy tính xách tay trên đùi)
Phơi nhiễm độc chất môi trường/nghề nghiệp (như làm việc trong nhà máy, tiếp xúc kim loại nặng, thuốc trừ sâu, dung môi, ô nhiễm không khí)
Tình trạng cơ thể (như giãn tĩnh mạch thừng tinh, nhiễm trùng đường tiết niệu – sinh dục, tiền sử phẫu thuật tinh hoàn, mất cân bằng hormone)
Bệnh mạn tính (như đái tháo đường, bệnh tuyến giáp)
Sử dụng một số loại thuốc (như thuốc mọc tóc)

Những vấn đề này thường không có triệu chứng rõ ràng, nhưng lại âm thầm làm suy giảm số lượng và sức sống của tinh trùng! 👨‍⚕️

Tinh dịch đồ bất thường, tôi nên làm gì?

Khi kết quả tinh dịch đồ bất thường, bác sĩ sẽ dựa trên tình trạng cụ thể để xây dựng kế hoạch điều trị cá thể hóa. Điều trị thông thường gồm ba nhóm chính: điều chỉnh lối sống, điều trị bằng thuốc và kỹ thuật hỗ trợ sinh sản.

Điều chỉnh lối sống

Đây là phương pháp điều trị cơ bản và quan trọng nhất. Nghiên cứu cho thấy giảm cân, tập thể dục đều đặn, bỏ thuốc lá và rượu đều cải thiện đáng kể chất lượng tinh trùng. Về ăn uống, nên ăn nhiều cá giàu axit béo omega-3, rau quả tươi, ngũ cốc nguyên hạt, các loại hạt và sữa ít béo, đồng thời giảm thịt đỏ, thịt chế biến sẵn, đồ uống có đường và đồ ngọt. Ngoài ra, ngủ đủ giấc (7–8 tiếng mỗi đêm) cũng có ảnh hưởng tích cực đến khả năng di động của tinh trùng.

Điều trị bằng thuốc

Tùy nguyên nhân, bác sĩ có thể kê các loại thuốc sau:

Chất chống oxy hóa: vì 80% nam giới vô sinh có vấn đề stress oxy hóa, bổ sung các chất chống oxy hóa như vitamin E, vitamin C, selen, kẽm, coenzyme Q10, lycopene có thể cải thiện chất lượng tinh trùng và có thể nâng cao tỷ lệ mang thai.
Thuốc điều hòa hormone: với bệnh nhân testosterone thấp, có thể dùng thuốc điều biến chọn lọc thụ thể estrogen (như clomiphene citrate) hoặc thuốc ức chế aromatase để tăng nồng độ testosterone và số lượng tinh trùng. Cần đặc biệt lưu ý rằng bổ sung testosterone ngoại sinh có thể ức chế sinh tinh, không phù hợp để điều trị vô sinh.
Gonadotropin: với bệnh nhân suy sinh dục, tiêm FSH hoặc hCG có thể thúc đẩy sinh tinh hiệu quả.

Liệu pháp oxy cao áp (Hyperbaric Oxygen Therapy)

Liệu pháp oxy cao áp là phương pháp điều trị chuyên sâu giúp cải thiện chất lượng tinh trùng, bằng cách hít oxy tinh khiết trong môi trường áp suất cao để tăng lượng oxy hòa tan trong máu. Nghiên cứu cho thấy oxy cao áp có thể cải thiện chất lượng tinh trùng, chủ yếu nhờ giảm stress oxy hóa và phản ứng viêm. Thí nghiệm trên động vật cũng cho thấy liệu pháp oxy cao áp có thể tăng khả năng di động của tinh trùng, cải thiện vi môi trường tinh hoàn, giảm tỷ lệ phân mảnh DNA và thúc đẩy tân tạo mạch máu. Liệu pháp này đặc biệt phù hợp với nam giới vô sinh do phơi nhiễm độc chất nghề nghiệp, rối loạn chuyển hóa hoặc tình trạng thiếu oxy kéo dài.
Do thiết bị và điều kiện điều trị khá chuyên biệt, không nhiều cơ sở y tế có thể cung cấp liệu pháp này; tại Trung tâm Sinh sản Ái Quần, bạn có thể được đánh giá và điều trị liên quan.

Liệu pháp chiếu laser máu tĩnh mạch (Intravenous Laser Irradiation of Blood)

ILIB là liệu pháp laser năng lượng thấp, chiếu tia laser vào máu qua đường tĩnh mạch. Liệu pháp này có thể cải thiện tính chất lưu biến của máu, tăng khả năng vận chuyển oxy của hồng cầu, điều hòa chức năng miễn dịch và giảm phản ứng viêm. Nghiên cứu hiện nay cho thấy ILIB có thể nâng cao khả năng di động, tỷ lệ sống của tinh trùng và giảm tỷ lệ phân mảnh DNA, là một phương pháp chuyên sâu để cải thiện chất lượng tinh trùng.
Do ngưỡng thiết bị và kỹ thuật cao, không nhiều cơ sở y tế có thể cung cấp liệu pháp này; Trung tâm Sinh sản Ái Quần hiện cũng cung cấp phương pháp điều trị này, giúp bệnh nhân có nhu cầu có thêm một lựa chọn để cải thiện chất lượng tinh trùng.

Điều trị phẫu thuật

Nếu phát hiện giãn tĩnh mạch thừng tinh, vi phẫu sửa chữa là phương pháp điều trị hiệu quả.
Với bệnh nhân vô tinh, có thể lấy tinh trùng bằng vi phẫu (micro-TESE), rồi kết hợp kỹ thuật hỗ trợ sinh sản để đạt được thụ thai.

Kỹ thuật hỗ trợ sinh sản

Khi điều trị bằng thuốc có hiệu quả hạn chế, có thể cân nhắc các kỹ thuật như bơm tinh trùng vào buồng tử cung (IUI), thụ tinh ống nghiệm (IVF) hoặc tiêm tinh trùng vào bào tương trứng (ICSI), với tỷ lệ thành công cao hơn và thời gian ngắn hơn.

Việc điều trị thường cần 3–6 tháng mới thấy hiệu quả; mong các bạn kiên nhẫn và theo dõi chất lượng tinh dịch định kỳ.

Lưu ý khi xét nghiệm

Để bảo đảm kết quả xét nghiệm chính xác, dưới đây là các lưu ý trước và sau khi xét nghiệm:

Thời gian kiêng xuất tinh: khuyến nghị chuyên môn của Bác sĩ Diệu Đức – 3 ngày là tốt nhất!
Vui lòng kiêng xuất tinh 3 ngày trước khi xét nghiệm (tránh mọi hoạt động tình dục dẫn đến xuất tinh), để thể tích tinh dịch và mật độ tinh trùng ổn định, giúp kết quả chính xác hơn. Hãy ghi lại số ngày kiêng thực tế và báo cho nhân viên y tế vào ngày xét nghiệm.
Nhiều trung tâm sinh sản và phòng xét nghiệm khuyến nghị kiêng 2–5 ngày; tuy nhiên, những năm gần đây đã có nghiên cứu chỉ ra rằng khi kiêng quá 3 ngày, tinh trùng lưu lại trong cơ thể quá lâu, tỷ lệ tổn thương DNA sẽ tăng, đồng thời dễ xuất hiện hình thái bất thường hoặc tinh trùng chết theo chương trình! Vì vậy Bác sĩ Diệu Đức đặc biệt khuyên kiêng 3 ngày là phù hợp nhất!
Chuẩn bị trước khi lấy mẫu
Đi tiểu và rửa sạch tay cùng dương vật để giảm nhiễm khuẩn
Không dùng chất bôi trơn hoặc nước bọt, vì có thể gây hại cho tinh trùng và làm nhiễm bẩn mẫu
Dùng lọ vô trùng do trung tâm sinh sản cung cấp
Quá trình lấy mẫu
Có thể lấy mẫu bằng thủ dâm tại nhà hoặc trong phòng lấy tinh trùng của trung tâm sinh sản
Phải lấy được toàn bộ mẫu tinh dịch (nếu có phần bị rơi rớt hãy báo cho nhân viên y tế)
Vận chuyển mẫu
Nếu lấy mẫu tại nhà, phải đưa đến phòng xét nghiệm trong vòng 30–60 phút sau khi lấy (trường hợp bất đắc dĩ, chậm nhất không quá hai giờ), và giữ ở nhiệt độ cơ thể (20–37℃). Có thể để lọ sát người hoặc dùng túi giữ nhiệt khi vận chuyển, tránh quá lạnh hoặc quá nóng.

---------------------------------------------

Đọc kết quả
Bác sĩ sẽ giải thích chi tiết kết quả cho bạn. Hãy nhớ rằng kết quả một lần xét nghiệm không đại diện cho tình trạng vĩnh viễn; nhiều yếu tố có thể cải thiện chất lượng tinh dịch, bao gồm cải thiện thói quen sinh hoạt, điều trị bệnh lý tiềm ẩn…
Xét nghiệm lại
Vì chất lượng tinh dịch có thể thay đổi mỗi ngày, nếu kết quả bất thường, có thể cân nhắc xét nghiệm lại trong vài tuần để đánh giá chính xác khả năng sinh sản của bạn.

Xét nghiệm tinh dịch đồ là công cụ quan trọng để đánh giá khả năng sinh sản nam, nhưng một thông số đơn lẻ không thể chẩn đoán hoàn toàn vô sinh.

Ngay cả khi các thông số tinh dịch nằm trong khoảng bình thường của WHO, nếu giá trị thấp vẫn có thể ảnh hưởng đến thời gian và tỷ lệ thụ thai tự nhiên.

Kết quả tinh dịch đồ bất thường không có nghĩa là vô sinh vĩnh viễn; nhiều trường hợp có thể điều trị hoặc cải thiện. Bạn nên trao đổi với bác sĩ chuyên khoa để được đánh giá thêm và xây dựng kế hoạch điều trị cá thể hóa.

Bác sĩ Diệu Đức chúc bạn sớm có tin vui!